CLP ile karışım sınıflandırma: toplama yöntemi ve konsantrasyon limitleri

Dayanak: CLP Ek-I ve SEA Yönetmeliği

Karışımların sınıflandırma kuralları AB'de CLP Tüzüğü (1272/2008) Ek-I'de, Türkiye'de ise onun karşılığı olan SEA Yönetmeliği'ndedir (11/12/2013, RG 28848). Aşağıdaki eşikler bu eklerin genel konsantrasyon limitleridir; tablo numaraları CLP Ek-I'e göredir.

Sıra şöyledir: karışımın kendi test verisi varsa o kullanılır; yoksa benzer karışımlardan köprüleme ilkeleri denenir; o da mümkün değilse bu yazıdaki hesap yöntemlerine geçilir. KOBİ'lerde çoğu zaman üçüncü yol uygulanır.

1. Adım: hangi bileşenler hesaba girer?

Her bileşen hesaba girmez. CLP Ek-I Tablo 1.1'deki dikkate alma eşiklerinin altındaki bileşenler toplama ve ATE hesabına katılmaz:

2. Adım: toplama yöntemi (cilt, göz, sucul)

Cilt aşınması / tahrişi (Tablo 3.2.3)

• Σ(Cilt Aşnd. 1) ≥ %5 → karışım Cilt Aşnd. 1 (H314). Alt kategori, bileşenlerin 1A/1B/1C dağılımına göre belirlenir.
• %1 ≤ Σ(Cilt Aşnd. 1) < %5 → Cilt Tah. 2 (H315).
• 10 × Σ(Cilt Aşnd. 1) + Σ(Cilt Tah. 2) ≥ %10 → Cilt Tah. 2 (H315).

Ciddi göz hasarı / göz tahrişi (Tablo 3.3.3)

• Σ(Cilt Aşnd. 1 + Göz Hasarı 1) ≥ %3 → Göz Hasarı 1 (H318).
• %1 ≤ Σ(Cilt Aşnd. 1 + Göz Hasarı 1) < %3 → Göz Tah. 2 (H319).
• 10 × Σ(Cilt Aşnd. 1 + Göz Hasarı 1) + Σ(Göz Tah. 2) ≥ %10 → Göz Tah. 2 (H319).

Hem cilt aşındırıcı hem göz hasarı olan bir bileşen toplamda bir kez sayılır.

Uzun süreli sucul zarar (Tablo 4.1.2)

• Σ(Kronik 1 × M) ≥ %25 → Sucul Kronik 1 (H410).
• 10 × Σ(Kronik 1 × M) + Σ(Kronik 2) ≥ %25 → Sucul Kronik 2 (H411).
• 100 × Σ(Kronik 1 × M) + 10 × Σ(Kronik 2) + Σ(Kronik 3) ≥ %25 → Sucul Kronik 3 (H412).

M-faktörü, çok toksik (akut veya kronik kategori 1) bileşenlerin ağırlığını artıran çarpandır (1, 10, 100…). Harmonize sınıflandırmada verilmişse o kullanılır; yoksa tedarikçi toksisite verisinden belirler.

3. Adım: eşik yöntemi (hassaslaştırıcı, CMR, BHOT)

Bu zararlarda toplama yapılmaz; tek bir bileşenin limiti aşması yeter. Örneğin cilt hassaslaştırıcılar (Tablo 3.4.5):

• Cilt Hassas. 1 veya 1B bileşen ≥ %1 → karışım Cilt Hassas. 1 (H317).
• Cilt Hassas. 1A bileşen ≥ %0,1 → karışım Cilt Hassas. 1 (H317).
• Karışım sınıflanmasa bile, bileşen bu limitlerin onda biri kadar varsa etikete EUH208 ("… içerir. Alerjik reaksiyona yol açabilir.") eklenir.

Akut toksisite: ATE formülü

Akut toksisitede karışımın tahmini akut toksisite değeri (ATE_mix) bileşenlerden hesaplanır (CLP Ek-I 3.1.3.6):

100 / ATEmix = Σ ( Ci / ATEi )

Bileşenin yalnızca kategorisi biliniyorsa dönüştürülmüş ATE değeri kullanılır; ağız yolu için Kategori 1–4'te sırasıyla 0,5 · 5 · 100 · 500 mg/kg (Tablo 3.1.2). Bulunan ATE_mix, ağız yolu için ≤ 5 / 50 / 300 / 2000 mg/kg sınırlarına göre Kategori 1–4'e yerleşir.

Özel konsantrasyon limiti (SCL) genel limiti ezer

Bazı maddelerin harmonize sınıflandırmasında (CLP Ek-VI) kendine özgü limitler vardır. Bir bileşen için SCL tanımlıysa, o bileşen bu yazıdaki genel limitlerle değil kendi SCL'siyle değerlendirilir. SCL genel limitten düşük de olabilir, yüksek de. Sık yapılan hata, SCL'si olan bir aşındırıcıyı genel %5 limitiyle hesaplayıp karışımı olması gerekenden hafif sınıflandırmaktır.

Örnek hesap

Varsayımsal bir temizlik ürünü (bileşenlerin SCL'si yok):

• Cilt: Σ(Aşnd. 1) = %3 < %5, aşındırıcı değil. 10 × 3 + 4 = %34 ≥ %10 → Cilt Tah. 2 (H315).
• Göz: Σ(Aşnd. 1 + Göz Hasarı 1) = %3 ≥ %3 → Göz Hasarı 1 (H318). Göz Tah. 2 ayrıca verilmez.
• Sucul: C, %0,1 / 10 = %0,01 eşiğinin üstünde, hesaba girer. Kronik 1: 0,5 × 10 = %5 < %25. Kronik 2: 10 × 5 = %50 ≥ %25 → Sucul Kronik 2 (H411).

Sonuç: H315, H318, H411. Dikkat: aşındırıcı bileşen %3'te kaldığı hâlde karışım göz hasarı sınıfı alıyor. Bu, yalnızca bileşen yüzdelerine bakarak "aşındırıcı değil, sorun yok" demenin neden yanıltıcı olduğunu gösteriyor.

Kaynaklar

• CLP Tüzüğü (AB) 1272/2008, Ek-I: Tablo 1.1, 3.1.2, 3.2.3, 3.3.3, 3.4.5, 4.1.2 (EUR-Lex, konsolide metin).
• SEA Yönetmeliği (11/12/2013, RG 28848).
• ECHA, Guidance on the Application of the CLP Criteria.